Japanse makaken: waarom de sneeuwapen baden

De noordelijkste aap

De Japanse makaak, Macaca fuscata, is de enige inheemse aap van Japan en, de mens niet meegerekend, de noordelijkst levende primaat ter wereld. Zijn leefgebied reikt tot het schiereiland Shimokita in het noorden van Honshu, waar maandenlang sneeuw ligt, en de soort is daarop gebouwd. Voor de winter groeit een dikke grijsbruine vacht, het gezicht en het achterwerk zijn kaal en rood, en dat rood wordt dieper in het koude seizoen, dat ook het paarseizoen is, van ongeveer de herfst tot in de winter. Een wilde makaak kan 20–30 jaar oud worden, al halen velen dat niet.

Ze eten bijna alles wat het bos te bieden heeft. Vruchten en zaden in de herfst, knoppen en schors in de winter, insecten en jonge blaadjes in de lente. In Jigokudani legt het parkpersoneel graan en sojabonen neer, in het seizoen ook appels, dus de troep komt de meeste dagen van de hellingen naar beneden, en daarom tref je ze bij een bezoek meestal bij het bad aan. De apen zijn wild, en ’s nachts trekken ze weer het bos in.

Rang, moeders en dochters

Een troep makaken draait om rang. Elke volwassene weet wie boven wie staat, en die volgorde bepaalt wie het eerst eet, wie waar zit en wie wie vlooit. Rang gaat over via de vrouwelijke lijn. Dochters krijgen een plek net onder hun moeder, en vrouwtjes blijven hun hele leven in de troep waarin ze geboren zijn, dus de troep van Jigokudani is een web van grootmoeders en dochters, tantes en zussen. Mannetjes vertrekken als ze volwassen zijn en trekken van troep naar troep, wat de genenpoel gemengd houdt.

De troep in Jigokudani telt ruim meer dan honderd dieren, en op de helling gedraagt hij zich als één geheel. Vlooien is het cement. Kijk tien minuten naar twee volwassenen en een van de twee zit door de vacht van de ander te plukken, wat parasieten verwijdert en ruzies bijlegt. De jongen brengen hun dagen door met stoeien en ergens vanaf vallen, terwijl de volwassenen ze grotendeels negeren.

Hoe het baden begon

Niets aan warm water is natuurlijk voor een makaak. De gewoonte in Jigokudani begon aan het begin van de jaren 1960, toen een jonge aap eten achternaging tot in het buitenbad van een ryokan bij Shibu Onsen, het water prettig vond en terugkwam. Anderen in de troep deden het na, zoals makaken doen, en al snel deelden de gasten hun bad met apen. De oplossing was de apen een eigen bad te geven, gevoed door dezelfde warme bronnen, een stukje hoger in het dal. Het park, Jigokudani Yaen-koen, ging er in 1964 omheen open.

Uit die geschiedenis volgen twee dingen. Het baden is een aangeleerde gewoonte van één troep en geen eigenschap van de soort, en daarom baden er nergens anders in Japan wilde makaken zo. En de apen gebruiken het bad zoals jij dat zou doen, om warm te worden. Van ongeveer december tot maart gaan ze er de meeste dagen in; vanaf half maart hangt het volgens de aanbieder van de touringcar van het weer af, en in de zomer zitten ze rond het bad en gaan ze er zelden in. Geen enkele tour belooft dat ze baden, en geen enkele tour kan dat. Maand voor maand heeft het bad zijn eigen kalender.

Wat het warme water voor ze doet

Onderzoekers die de vrouwtjes van Jigokudani een winter lang volgden, maten glucocorticoïden, de stresshormonen, in hun uitwerpselen. De apen die baadden, hadden in de koude weken lagere waarden dan de apen die dat niet deden, en ze baadden meer in de koudste periodes, dus het bad lijkt de stress van de winter te dempen. Hetzelfde onderzoek vond dat de hoogst geplaatste vrouwtjes de meeste tijd in het water doorbrachten en de warmste plekken innamen, wat past bij alles wat er verder over rang in een troep bekend is. Lager geplaatste apen wachten aan de rand, of warmen zich op in de zon.

Het bad is dus geen spel, ook niet als de jonge dieren spetteren. Een badende aap spaart energie in een seizoen waarin hij van schors en knoppen leeft. Daarom kan een zachte middag in maart je ook een droge troep en een teleurgestelde busvol bezoekers opleveren.

Aardappels wassen op Koshima

Het duidelijkste bewijs dat makaken van elkaar leren, kwam van een andere troep, op het eilandje Koshima voor de kust van Kyushu. In de jaren 1950 legden onderzoekers daar zoete aardappels op het strand, en een jong vrouwtje dat ze Imo noemden, begon het zand van de hare af te wassen in een beekje. Haar speelkameraadjes deden het na, daarna hun moeders, en binnen een paar jaar waste het grootste deel van de troep aardappels, later in zee, wat ze op smaak brengt met zout. Oudere mannetjes namen het als laatste over. De apen van Koshima doen het nog steeds. Het bad in Jigokudani is hetzelfde verhaal met warm water in plaats van een beekje. Een jong dier probeert iets, de leeftijdsgenoten volgen, en een troep krijgt een gewoonte.

Jongen, spel en waarom je niet moet staren

De jongen worden geboren in de late lente en de vroege zomer, ongeveer van eind april tot juni. De eerste weken klampt het jong zich vast aan de buik van zijn moeder, daarna rijdt het mee op haar rug, en tegen midzomer buitelt het rond met de andere jongen onder het toeziend oog van moeder en tantes. Een zomerbezoek mist de sneeuw maar krijgt de jongen, en de foto’s van moeders met jongen in de aanbiedingen van de privéauto’s komen uit dat seizoen. Jonge makaken spelen in de winter ook in het bad, zonder de ernst van de volwassenen.

Hoe je je op het pad gedraagt, doet er hier meer toe dan op de meeste plekken met wilde dieren, want de apen lopen dwars door de menigte; een reviewer beschrijft hoe ze tussen de benen van bezoekers door laveerden. De regels bij de poort zijn de eigen taal van de soort. Een directe blik is tussen makaken een dreiging, dus kijk naar ze door een camera of vanaf de zijkant. Ontblote tanden zijn ook een dreiging, dus een brede grijns naar een aap is geen goed idee. Houd eten uit het zicht, voer ze niet, raak ze niet aan en laat de selfiestick in de tas, want een stok die vlak bij een makaak rondzwaait, ziet hij als een wapen. Het pad, het bad, de regels heeft de volledige lijst, en sneeuwapen met kinderen legt het uit voor kleine kinderen.

Waar makaken nog meer leven

Japanse makaken leven op Honshu en op de twee grote eilanden ten zuiden ervan, maar niet op Hokkaido, waarvan de koudere bossen voorbij de zeestraat liggen die de noordgrens van de soort vormt. Het eiland Yakushima, ten zuiden van Kyushu, heeft zijn eigen kleinere ondersoort in het bemoste cederbos. In Kyoto leeft een troep op de heuvel bij Arashiyama, en op Shodoshima in de Japanse Binnenzee wordt al tientallen jaren een andere troep gevoerd door een apenpark. Geen van hen baadt. Wil je makaken in warm water zien, dan is Jigokudani de enige wilde troep die het doet.

Naar de troep

Elke tour vanuit Tokio gaat naar dezelfde troep. Het verschil zit in de tijd bij het bad en de uren eromheen. De touringcar van H.I.S., vanaf ~€ 138, geeft zo’n 2 uur; de Shinkansen-tour van JTB, vanaf ~€ 270, zo’n 2,5 uur met een erkende gids; de privéauto per persoon, vanaf ~€ 117, zo’n 2 uur met een chauffeur; en Luxurious Travel Master, vanaf ~€ 492 per groep, ongeveer een uur, tenzij je om meer vraagt.

Met een krap budget is het privébusje van Cultural Tour Japan, vanaf ~€ 59 per persoon, goedkoper dan elke andere privéauto hier en heeft het kinderzitjes; het addertje is een aantal reviews dat nog maar in de lage tientallen zit, plus entree en maaltijden bovenop de prijs. Wie in Nagano slaapt, kan aansluiten bij de halve dag van Yadoroku met apen, Shibu Onsen en soba, vanaf ~€ 120, entree inbegrepen; dat de tour in Nagano begint, is meteen het addertje, want de trein vanuit Tokio regel je zelf. Op eigen houtje naar de sneeuwapen legt die trein uit, Zenko-ji, Shibu Onsen en Obuse behandelt de stops rond het park, en wat een sneeuwapen-tour vanuit Tokio kost gaat over het geld.